ج - خاصه و خالصه به‌نظر مىآيد كه ادارهء امور املاك و مناطق خاصه در طول دورهء سلطنت صفويه دستخوش بعضى تحولات شده باشد . در قرن شانزدهم ميلادى ( - قرن دهم هجرى ) از لفظ خاصه يا خالصه بعضى از نواحى مشمول ماليات مراد بود كه به تيول داده نشده بود ، بلكه عوايد آنها هر لحظه در اختيار ديوان اعلى قرار داشت . ظاهرا خالصه به املاك سلطنتى كوچكترى در داخل حكومتى كه به تيول داده شده بود اطلاق مىشده است و برعكس ، خاصه به نواحى بزرگ و حكومت‌هائى كه كلا جزو املاك سلطنتى قرار داشته مىگفته‌اند . بدوا براى روشن كردن خصوصيات و به دست دادن تعريف دقيق خالصه به مطالعه در املاك سلطنتى كه داخل نواحى مسيحىنشين واقع در مغرب مملكت قرار داشته مىپردازيم . شرف خان بدليسى از طرف شاه اسمعيل دوم ( 5 - 984 - 77 - 1576 م . ) مأموريت يافت كه از خزانهء مملكت و كليهء اموال شاه طهماسب اول متوفى صورت‌بردارى كند . شرف خان به عنوان آخرين ارقام صورت خود ماليات‌هاى ( مال و خراج ) معوق چند ناحيهء واقع در آذربايجان ، شيروان و ارّان ( - قراباغ ) را ذكر مىكند كه از هفت تا نه سال قبل وصول نشده و در ذمهء رعايا و « اهل ذمه » باقى مانده بوده است « 134 » . در بسيارى از جاها تأييد شده كه شاه در عمل به گرفتن ماليات رغبت نداشت « 135 » . اما مراجع هم‌آواز نيستند كه براى چه مدت ماليات گرفته نشد و به‌صورت كلى از ماليات سخن مىگويند بدون اينكه گفتهء خود را به نواحى خاصى محدود سازند . اما مىتوان پنداشت كه اين اخبار به نواحى

--> ( 134 ) - شرفنامه ، جلد دوم ، ص 252 . ( 135 ) - رجوع شود به خلاصة التواريخ ، ص b 242 ؛ جواهر الاخبار ص a 285 ، a 297 ؛ زبدة التواريخ ، ص a 35 ؛ بروسه ، مجموعهء مورخين ارمنى ، جلد اول ، ص 554 .